Niet alleen het aantal overstappen is bepalend of een treinreis aantrekkelijk is, ook de kenmerken van die overstappen spelen een rol. Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) onderzocht wat er in de literatuur bekend is over de extra weerstand die reizigers ervaren bij een overstap tijdens een treinreis.

Het kabinet is van plan om begin 2027 een besluit te nemen over de marktordening op het spoor voor de periode na 2033. Andere vormen van marktordening dan de huidige kunnen onder andere leiden tot meer of minder overstappen en ook tot het mogelijk meer moeten overstappen naar een andere vervoerder. De literatuur geeft weinig inzicht in de vraag of reizigers een overstap naar een andere vervoerder anders waarderen dan een overstap bij dezelfde vervoerder.

Uit de literatuur blijkt dat reizigers een penalty (opslag) toekennen aan een overstap die is uit te drukken in minuten. Die penalty geeft het aantal extra minuten reistijd weer die reizigers over zouden hebben om een directe trein te nemen om zo een overstap te vermijden. Deze penalty komt boven op de daadwerkelijke tijd die de overstap kost.

Loop- en wachttijd en complexiteit overstap. Verschillende kenmerken zijn bepalend voor de omvang van de penalty. Zo wegen voor reizigers loop- of wachttijd tot wel 2 keer zwaarder dan dat die daadwerkelijk bedraagt. Een wachttijd van bijvoorbeeld 10 minuten kan voor hen even zwaar wegen als 20 minuten in de trein zitten. Een te korte overstap leidt ook tot een grotere penalty vanwege het risico om de aansluiting te missen. Daarnaast is de complexiteit van de overstap van belang. Zo leidt het moeten doorkruisen van het station tot een hogere penalty dan een overstap waarbij reizigers alleen het perron hoeven over te steken.

De overstappenalty kent een grote bandbreedte. Onderzoek van NS en ProRail laat zien dat reizigers een gunstige overstap een penalty van 8 minuten toekennen, terwijl deze kan oplopen tot ongeveer 45 minuten bij een ongunstige overstap. Voor geoefende treinreizigers, zoals forensen, ligt de penalty waarschijnlijk iets lager, terwijl deze voor ongeoefende reizigers hoger ligt.

Overstappen tussen verschillende vervoerders. Er is weinig bekend over het verschil in overstappenalty bij een overstap naar een andere vervoerder en een overstap bij dezelfde vervoerder. Nu moeten reizigers bij een overstap naar een andere vervoerder veelal opnieuw in- en uitchecken, waardoor het aannemelijk is dat de penalty bij deze overstappen groter is. Daarnaast kunnen verschillen in treinkaartjes, tarieven, abonnementen en reizigersrechten ertoe leiden dat reizigers een overstap naar een andere vervoerder als minder aantrekkelijk ervaren. Vervolgonderzoek is nodig om inzicht te krijgen in de wijze waarop reizigers deze verschillen meewegen bij een overstap naar een andere vervoerder.

Ook wanneer de kwaliteit van overstappen naar een andere vervoerder afwijkt van overstappen bij dezelfde vervoerder, heeft dat invloed op de overstappenalty, bijvoorbeeld doordat reizigers langer moeten wachten. Bij afwegingen over de toekomstige marktordening op het spoor is het daarom belangrijk om ook rekening te houden met de gevolgen voor overstappen.

• KiM: Aantal en kwaliteit van overstappen belangrijk voor aantrekkelijkheid treinreis. Redactiefoto.